Polska znalaz\u0142a si\u0119 w obliczu jednego z najwi\u0119kszych wyzwa\u0144 spo\u0142ecznych ostatnich dekad. Raport \u201ePoverty Watch 2024\u201d przygotowany przez Europejsk\u0105 Sie\u0107 Przeciwdzia\u0142ania Ub\u00f3stwu (EAPN Polska) przynosi alarmuj\u0105ce dane.<\/p>\n\n\n\n
A\u017c 2,5 miliona Polak\u00f3w \u017cyje poni\u017cej minimum egzystencji, co oznacza, \u017ce nie s\u0105 w stanie zaspokoi\u0107 podstawowych potrzeb \u017cyciowych. Jeszcze bardziej szokuj\u0105ce jest to, \u017ce niemal po\u0142owa spo\u0142ecze\u0144stwa \u2013 oko\u0142o 17,3 miliona os\u00f3b \u2013 \u017cyje poni\u017cej minimum socjalnego, co uniemo\u017cliwia im uczestnictwo w \u017cyciu spo\u0142ecznym na podstawowym poziomie. Skal\u0119 problemu trudno przeceni\u0107, a jego konsekwencje mog\u0105 by\u0107 d\u0142ugotrwa\u0142e, obejmuj\u0105c nie tylko pog\u0142\u0119bienie wykluczenia spo\u0142ecznego, ale tak\u017ce os\u0142abienie fundament\u00f3w gospodarki i wzrost napi\u0119\u0107 spo\u0142ecznych.<\/p>\n\n\n\n
Ub\u00f3stwo skrajne w Polsce, zdefiniowane jako sytuacja, w kt\u00f3rej dochody gospodarstwa domowego s\u0105 ni\u017csze od minimum egzystencji, dotkn\u0119\u0142o w 2023 roku 6,6% populacji. To znaczny wzrost w por\u00f3wnaniu do 2022 roku, kiedy wska\u017anik ten wynosi\u0142 4,6%. Powr\u00f3t do poziomu ub\u00f3stwa skrajnego z 2015 roku pokazuje, jak g\u0142\u0119boko zakorzenione s\u0105 problemy strukturalne w systemie zabezpiecze\u0144 spo\u0142ecznych. Wzrost o dwa punkty procentowe w ci\u0105gu jednego roku wskazuje, \u017ce aktualna polityka socjalna nie nad\u0105\u017ca za dynamicznymi zmianami ekonomicznymi i demograficznymi. Najbardziej dotkni\u0119te s\u0105 jednak grupy szczeg\u00f3lnie wra\u017cliwe, takie jak dzieci, seniorzy oraz osoby z niepe\u0142nosprawno\u015bciami.<\/p>\n\n\n\n
Dzieci s\u0105 jedn\u0105 z najbardziej poszkodowanych grup w obecnym kryzysie. W 2023 roku a\u017c 7,6% dzieci \u017cy\u0142o w skrajnej biedzie, co oznacza wzrost o niemal dwa punkty procentowe w ci\u0105gu roku. W liczbach bezwzgl\u0119dnych to 522 tysi\u0105ce dzieci, kt\u00f3re nie maj\u0105 dost\u0119pu do wystarczaj\u0105cej ilo\u015bci jedzenia, podstawowych artyku\u0142\u00f3w szkolnych czy bezpiecznego mieszkania. Dla por\u00f3wnania, w 2022 roku wska\u017anik ten wynosi\u0142 5,7%. Konsekwencje tego zjawiska mog\u0105 by\u0107 katastrofalne \u2013 bieda w dzieci\u0144stwie cz\u0119sto przek\u0142ada si\u0119 na ograniczone mo\u017cliwo\u015bci edukacyjne, zdrowotne i zawodowe w doros\u0142ym \u017cyciu. Seniorzy, kolejna szczeg\u00f3lnie nara\u017cona grupa, r\u00f3wnie\u017c odczuli znacz\u0105cy wzrost ub\u00f3stwa. Wska\u017anik ub\u00f3stwa skrajnego w tej grupie wzr\u00f3s\u0142 z 3,9% do 5,7%, co oznacza, \u017ce ponad 430 tysi\u0119cy os\u00f3b starszych \u017cyje na granicy przetrwania. Problemy te dotycz\u0105 zw\u0142aszcza os\u00f3b samotnych, kt\u00f3rych \u015bwiadczenia emerytalne s\u0105 niewystarczaj\u0105ce w obliczu rosn\u0105cych koszt\u00f3w \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n
Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na osoby z niepe\u0142nosprawno\u015bciami, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c s\u0105 w grupie podwy\u017cszonego ryzyka. W gospodarstwach domowych, w kt\u00f3rych mieszka co najmniej jedna osoba z niepe\u0142nosprawno\u015bci\u0105, wska\u017anik ub\u00f3stwa skrajnego wzr\u00f3s\u0142 z 6,7% do 9%. Ta sytuacja obna\u017ca powa\u017cne braki w systemie wsparcia, kt\u00f3ry nie jest w stanie dostosowa\u0107 si\u0119 do specyficznych potrzeb tej grupy spo\u0142ecznej. Osoby z niepe\u0142nosprawno\u015bciami cz\u0119sto musz\u0105 ponosi\u0107 dodatkowe koszty zwi\u0105zane z rehabilitacj\u0105, specjalistycznym sprz\u0119tem czy dostosowaniem mieszka\u0144, co jeszcze bardziej obci\u0105\u017ca ich bud\u017cety domowe.<\/p>\n\n\n\n
Przyczyn wzrostu ub\u00f3stwa nale\u017cy szuka\u0107 w kilku nak\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na siebie czynnikach. Jednym z kluczowych problem\u00f3w jest galopuj\u0105ca inflacja, kt\u00f3ra w 2023 roku znacz\u0105co obni\u017cy\u0142a si\u0142\u0119 nabywcz\u0105 Polak\u00f3w. Szczeg\u00f3lnie odczuwalne by\u0142o to w przypadku najbiedniejszych, kt\u00f3rych dochody i \u015bwiadczenia nie by\u0142y adekwatnie waloryzowane. Program 500+, kt\u00f3ry odgrywa\u0142 kluczow\u0105 rol\u0119 w redukcji ub\u00f3stwa dzieci w latach poprzednich, nie by\u0142 waloryzowany od momentu jego wprowadzenia w 2016 roku. W efekcie jego realna warto\u015b\u0107 spad\u0142a o oko\u0142o 30%, co znacz\u0105co os\u0142abi\u0142o jego wp\u0142yw na sytuacj\u0119 materialn\u0105 rodzin. Dodatkowo, kryteria dochodowe uprawniaj\u0105ce do \u015bwiadcze\u0144 rodzinnych oraz z pomocy spo\u0142ecznej pozostawa\u0142y zamro\u017cone, co prowadzi\u0142o do wykluczania coraz wi\u0119kszej liczby rodzin z systemu wsparcia.<\/p>\n\n\n\n
Do wzrostu ub\u00f3stwa przyczyni\u0142y si\u0119 tak\u017ce rosn\u0105ce koszty utrzymania, zw\u0142aszcza w zakresie energii i \u017cywno\u015bci. Inflacja cen energii dotkn\u0119\u0142a szczeg\u00f3lnie gospodarstwa domowe o niskich dochodach, kt\u00f3re nie mia\u0142y mo\u017cliwo\u015bci inwestowania w efektywno\u015b\u0107 energetyczn\u0105 swoich mieszka\u0144. Brak kompleksowych program\u00f3w wsparcia w tym obszarze sprawi\u0142, \u017ce wiele rodzin zmaga si\u0119 z tzw. ub\u00f3stwem energetycznym, co oznacza, \u017ce nie s\u0105 w stanie op\u0142aci\u0107 rachunk\u00f3w za ogrzewanie czy elektryczno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Obecna sytuacja wymaga zdecydowanych dzia\u0142a\u0144 zar\u00f3wno na poziomie polityki krajowej, jak i lokalnej. Po pierwsze, konieczne jest wprowadzenie automatycznej waloryzacji \u015bwiadcze\u0144 spo\u0142ecznych, takich jak 500+, \u015bwiadczenia rodzinne czy dodatki z pomocy spo\u0142ecznej. Taki mechanizm pozwoli\u0142by na ochron\u0119 si\u0142y nabywczej najbiedniejszych w obliczu inflacji. Po drugie, nale\u017cy zreformowa\u0107 kryteria dochodowe uprawniaj\u0105ce do \u015bwiadcze\u0144, tak aby uwzgl\u0119dnia\u0142y one rzeczywiste koszty \u017cycia, w tym koszty zwi\u0105zane z opiek\u0105 nad dzie\u0107mi, opiek\u0105 zdrowotn\u0105 czy uczestnictwem w \u017cyciu spo\u0142ecznym.<\/p>\n\n\n\n
Istotne jest r\u00f3wnie\u017c zainwestowanie w us\u0142ugi spo\u0142eczne, zw\u0142aszcza w obszarze opieki nad dzie\u0107mi i osobami starszymi. Rozw\u00f3j dost\u0119pnych i przyst\u0119pnych cenowo \u017c\u0142obk\u00f3w, przedszkoli oraz o\u015brodk\u00f3w wsparcia dla senior\u00f3w m\u00f3g\u0142by znacz\u0105co odci\u0105\u017cy\u0107 rodziny znajduj\u0105ce si\u0119 w trudnej sytuacji finansowej. Wprowadzenie program\u00f3w wsparcia \u015brodowiskowego, kt\u00f3re \u0142\u0105cz\u0105 pomoc materialn\u0105 z dost\u0119pem do edukacji, opieki zdrowotnej i aktywizacji zawodowej, mog\u0142oby pom\u00f3c w prze\u0142amywaniu kr\u0119gu biedy.<\/p>\n\n\n\n
Nie mo\u017cna tak\u017ce zapomina\u0107 o konieczno\u015bci przeciwdzia\u0142ania ub\u00f3stwu energetycznemu. Inwestycje w efektywno\u015b\u0107 energetyczn\u0105 budynk\u00f3w, wsparcie finansowe dla rodzin o niskich dochodach na modernizacj\u0119 system\u00f3w grzewczych czy dofinansowanie rachunk\u00f3w za energi\u0119 to kroki, kt\u00f3re mog\u0105 znacz\u0105co poprawi\u0107 sytuacj\u0119 wielu gospodarstw domowych. Warto r\u00f3wnie\u017c rozwa\u017cy\u0107 wprowadzenie program\u00f3w spo\u0142ecznego budownictwa mieszkaniowego oraz inicjatyw typu \u201eNajpierw mieszkanie\u201d, kt\u00f3re by\u0142yby skierowane do os\u00f3b znajduj\u0105cych si\u0119 w sytuacji bezdomno\u015bci lub zagro\u017conych jej utrat\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Obecny kryzys ub\u00f3stwa w Polsce nie jest wy\u0142\u0105cznie problemem ekonomicznym \u2013 ma on tak\u017ce g\u0142\u0119bokie konsekwencje spo\u0142eczne. Wzrost wykluczenia spo\u0142ecznego prowadzi do dezintegracji spo\u0142eczno\u015bci lokalnych, pog\u0142\u0119bia polaryzacj\u0119 i os\u0142abia zaufanie do instytucji publicznych. W tej sytuacji konieczne jest nie tylko zwi\u0119kszenie nak\u0142ad\u00f3w na polityk\u0119 spo\u0142eczn\u0105, ale tak\u017ce budowanie sp\u00f3jnej strategii przeciwdzia\u0142ania ub\u00f3stwu, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy\u0142aby dzia\u0142ania kr\u00f3tkoterminowe, takie jak pomoc dora\u017ana, z d\u0142ugoterminowymi reformami strukturalnymi.<\/p>\n\n\n\n
Polska stoi na rozdro\u017cu. Brak dzia\u0142a\u0144 mo\u017ce doprowadzi\u0107 do trwa\u0142ego pog\u0142\u0119bienia kryzysu spo\u0142ecznego, kt\u00f3rego skutki b\u0119d\u0105 odczuwalne przez kolejne pokolenia. Warto jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce odpowiednia polityka socjalna, oparta na zasadach sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej i solidarno\u015bci, mo\u017ce nie tylko z\u0142agodzi\u0107 skutki obecnego kryzysu, ale tak\u017ce stworzy\u0107 podstawy dla bardziej sprawiedliwego i zr\u00f3wnowa\u017conego rozwoju kraju.<\/p>\n\n\n\n